Bảo vệ và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt

Cách phường Điện Biên Phủ gần 20km, di tích Mường Pồn (xã Mường Pồn) nằm trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ, là nơi ghi dấu sự kiện lịch sử ngày 6/12/1953, khi anh hùng Bế Văn Đàn đã anh dũng lấy thân mình làm giá súng, tạo điều kiện cho đồng đội tấn công tiêu diệt kẻ thù. Hiện nay, ngoài trách nhiệm của cơ quan chức năng, người dân bản Mường Pồn 1 đã tự giác bảo vệ và phát huy giá trị di tích.

Ông Vì Văn Khiên, Trưởng bản Mường Pồn 1 kể: Di tích Mường Pồn nằm giữa cánh đồng. Thời gian qua, bản đã thường xuyên tuyên truyền, vận động người dân tham gia bảo vệ di tích. Việc vệ sinh, dọn dẹp di tích được bản giao cho đoàn viên thanh niên thực hiện định kỳ. Các hộ dân canh tác sản xuất xung quanh đều có ý thức giữ gìn, không xâm phạm hay tác động đến khu di tích. Nhờ sự chung tay của cộng đồng, di tích luôn được giữ gìn sạch đẹp, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ.

Thực tế, nguyên nhân của tình trạng xâm lấn di tích chủ yếu xuất phát từ áp lực về đất đai, nhu cầu phát triển kinh tế của người dân, cùng với việc ranh giới di tích chưa được xác định rõ ràng. Khi chưa có mốc giới cụ thể, chưa hoàn thiện hồ sơ pháp lý, việc quản lý dễ rơi vào tình trạng chồng lấn, khó kiểm soát. Để giữ gìn, bảo vệ các điểm di tích, thời gian qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã triển khai nhiều nhóm giải pháp nhằm ngăn chặn tình trạng xâm lấn di tích. Trong đó, công tác tuyên truyền, vận động cộng đồng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm.

Hằng năm, Ban Quản lý di tích tổ chức nhiều đợt tuyên truyền, phát hành ấn phẩm, tờ rơi đến các khu dân cư giáp ranh với di tích để người dân nắm rõ ranh giới đất di tích. Khi người dân hiểu rõ giá trị và quy định pháp luật, họ sẽ chủ động tham gia bảo vệ di tích, hạn chế hành vi vi phạm.

Song song với đó, tỉnh đã ban hành quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích, đồng thời tiếp tục xây dựng, lấy ý kiến hoàn thiện quy chế mới phù hợp với Luật Di sản văn hóa. Triển khai dự án khoanh vùng bảo vệ, cắm mốc, giải phóng mặt bằng và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho di tích. Khi ranh giới di tích được xác định rõ ràng trên thực địa, các hành vi lấn chiếm sẽ dễ dàng phát hiện và xử lý kịp thời.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có 1 di tích quốc gia đặc biệt với 46 điểm di tích thành phần do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch quản lý. Bên cạnh đó có 14 di tích quốc gia và 20 di tích cấp tỉnh do UBND cấp xã quản lý. Trong tổng số 46 điểm di tích thuộc Chiến trường Điện Biên Phủ, toàn bộ đã được xác định khu vực bảo vệ I; 31 điểm có khu vực bảo vệ II; 28 điểm đã được cắm mốc ngoài thực địa và 24 điểm có đầy đủ hồ sơ khoa học. Đặc biệt ngày 19/1/2026, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ. Phạm vi quy hoạch bao gồm địa bàn có di tích thành phần như phường Điện Biên Phủ, Mường Thanh và các xã: Mường Phăng, Mường Pồn, Thanh Nưa, Thanh Yên, Thanh An, Quài Tở, Tuần Giáo, Búng Lao. Việc quy hoạch góp phần quan trọng trong việc gìn giữ, phát huy giá trị lịch sử đặc biệt của Chiến trường Điện Biên Phủ.

Ông Nguyễn Hoàng Hiệp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Trước hết, quy hoạch là hành lang pháp lý và định hướng tổng thể lâu dài, có xác định rõ từng giai đoạn để bảo tồn các yếu tố gốc cấu thành di tích; tổ chức không gian, kiến trúc, cảnh quan hợp lý; phát triển hệ thống hạ tầng đồng bộ, hiện đại. Đây là nền tảng quan trọng để bảo tồn bền vững di sản lịch sử đặc biệt của quốc gia, gìn giữ những giá trị thiêng liêng cho thế hệ hôm nay và mai sau…

Thời gian tới, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục phối hợp với các địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức người dân về Luật Di sản văn hóa và Luật Đất đai; công khai quy hoạch, xác định rõ ranh giới đất di tích. Bên cạnh đó chú trọng kiểm soát kiến trúc vùng đệm, đảm bảo các công trình xây dựng xung quanh không phá vỡ cảnh quan di tích. Công tác phối hợp liên ngành giữa các sở, ngành và chính quyền địa phương được tăng cường, tạo nên sự đồng bộ trong quản lý.

Giữ gìn di tích Chiến trường Điện Biên Phủ không chỉ là trách nhiệm của riêng cơ quan chức năng mà còn là trách nhiệm chung của cả cộng đồng. Cùng với quy hoạch, tỉnh Điện Biên triển khai những giải pháp đồng bộ, quyết liệt bảo tồn nguyên vẹn di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ. Việc quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích Chiến trường Điện Biên Phủ góp phần quan trọng vào việc bảo tồn lịch sử, ngăn chặn tình trạng xâm lấn di tích; từ đó phát huy giá trị lịch sử, trở thành điểm tựa tinh thần và nguồn lực phát triển bền vững trong tương lai.