Nguy cơ hệ thống tuần hoàn Đại Tây Dương tiến gần điểm sụp đổ

AMOC, hay còn gọi là hệ thống tuần hoàn đối lưu kinh tuyến Đại Tây Dương, được ví như một “băng chuyền nhiệt” của Trái Đất. Nó đưa nước ấm từ vùng nhiệt đới lên Bắc Đại Tây Dương, rồi kéo dòng nước lạnh quay trở lại ở tầng sâu. Nhờ đó, châu Âu duy trì khí hậu ôn hòa dù nằm ở vĩ độ cao.

Nhưng hệ thống này đang mất dần sức mạnh.

Một nghiên cứu mô phỏng độ phân giải cao của nhóm khoa học tại Đại học Utrecht cho thấy, khi AMOC suy yếu, dòng hải lưu Vùng Vịnh có thể dịch chuyển đột ngột về phía bắc tới hơn 200 km chỉ trong vòng hai năm — xảy ra trước khi hệ thống sụp đổ hoàn toàn hàng thập kỷ.

“Ban đầu, sự dịch chuyển diễn ra từ từ. Nhưng khi hệ thống trở nên quá yếu, sẽ xuất hiện một cú nhảy vọt — đó là tín hiệu cảnh báo sớm,” nhà nghiên cứu René van Westen cho biết.

Các quan sát thực tế đang cho thấy dấu hiệu tương tự. Dữ liệu vệ tinh giai đoạn 1993–2024 ghi nhận dòng hải lưu Vùng Vịnh đã dịch chuyển đáng kể về phía bắc, trong khi các ước tính cho thấy AMOC đã suy yếu khoảng 15% kể từ năm 1950.

“Đây là biến động có thể đo lường được, và nhiều khả năng phản ánh sự suy yếu thực sự của hệ thống,” van Westen nói.

Tác động không chỉ dừng ở đại dương. Nó lan ra toàn bộ hệ thống khí hậu.

Các mô phỏng từ Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam cho thấy nếu AMOC sụp đổ, lượng carbon bị “khóa” dưới đáy đại dương có thể được giải phóng, khiến nhiệt độ toàn cầu tăng thêm khoảng 0,2°C.

“Sự gia tăng này đến từ việc các khối nước sâu giàu carbon bị đưa lên bề mặt, làm tăng nồng độ khí nhà kính,” nhà khoa học Matteo Willeit giải thích.

Nhưng đáng lo ngại hơn là sự phân hóa cực đoan giữa các khu vực.

Châu Âu có thể lạnh đi đáng kể. Trong khi đó, Nam bán cầu lại nóng lên nhanh chóng. Một số kịch bản cho thấy Nam Cực có thể ấm hơn tới 6°C.

Ở Bắc Âu, mức giảm nhiệt có thể rất khắc nghiệt. Các nghiên cứu trước đây ước tính London có thể xuống tới âm 20°C, còn Oslo có thể chạm ngưỡng âm 48°C — những con số đủ để đảo lộn hoàn toàn hệ thống khí hậu hiện tại.

Tuy vậy, giới khoa học vẫn thận trọng. Theo Maya Ben-Yami, nhà nghiên cứu tại Đại học Kỹ thuật Munich và Viện Potsdam, cần thêm dữ liệu và mô hình để xác định liệu sự dịch chuyển của dòng hải lưu Vùng Vịnh có thực sự là tín hiệu cảnh báo sớm hay chỉ là biến động tạm thời.

Dù còn bất định, nguyên nhân gốc rễ đã rõ. Biến đổi khí hậu đang gây áp lực ngày càng lớn lên hệ thống này. Nước ngọt từ băng tan ở Greenland làm giảm độ mặn của đại dương, khiến dòng nước lạnh khó chìm xuống — một mắt xích quan trọng của “băng chuyền nhiệt”.

Khi mắt xích đó suy yếu, toàn bộ hệ thống có thể chậm lại, thậm chí dừng hẳn. Trong bối cảnh này, AMOC không chỉ là một hệ thống hải lưu. Đó là trụ cột giữ cân bằng khí hậu toàn cầu.

Và những tín hiệu hiện nay cho thấy trụ cột này đang bắt đầu lung lay.